تامین آب یخ در تابستان قدیم

تو ای روزای گرم تُوُسّون  که آدم هَلّا هلَاش در میاد؛ بد نیست نگاهی به گذشته انگوون بکنیم و ببینیم در غیاب فریزر و یخچال، نیاکان مون چطور یخ و آب تگری شون رو تامین میکردن. 
با بارش اولین برف زِمِسّونی، یخ فروش های انگوون دست به کار میشدن و خودشونو به قله ی برفدون می رسوندن. چاهک هایی تو زمین میکندن و گاهی هم حفره های طبیعی کوه رو ا برف گوف میکردن و لایه لایه می کوفتن تا خوب فشرده بشه. بعد رو چاهک ها را با اشبار و خار و خشال ‌و بُتّه می پوشوندند. این چاهک های پر از برف فشرده، سرتاسر زمسّون می موند و برف ری برف میمُ و زیر کوهی ا برف پَنهون می شد. 
 فصل گرمو که میشد یخ فروش ها، نصف شو که هوا خنیک تر بی،  یه تیکه ی نمد ور می داشتن و تا اذون سحر خودیشونو میرسوندن برف دون  و خود ارّه قالب های یخو تو چاهک ها می بریدند و تو نمد می پیچیدند و چپری و تا افتو ری زمین پهن نشده ی خودیشونو میرسونن تو قلعه.
ای یکی اَ شیوه های بهره مندی ملت انگوون ا اُو خنیک  بی.
یه روش دیه ش ایجوری بیده که خمره و کوزه های اُو  تو الیافی خیس می پیچیدند و تو دالون یا سُوُط  نگهداری می کردن و باد خنیک پسین و شو و نصف شو اَ یه طرف و کوواره ی بیدن ظروف نگهداری اُو ا طرف دیه، باعث میشد اُو خنیک بومونه.
یه فرقه ی دیه که ملت انگوون میزدن تا اُو خنیک شون تامین کنن؛ نگهداری اُو تو مشک و مشکوله  و دولک  بیده. مشکِ پرِ اُو یه گوشه ی نِسَّه   اوشه  ری ریگ های خیس میذاشتن تا جریان هوا در ریگ های خیس، اُو خنیک نگه داره. مشکوله و دولک رو هم زیر سایه های خنیک دِلَنگُوز می کردن تُ اُو خنیک بومونه

ستاره ی خُنیک

مطافق گاهشماری و حساب و کتاب زمان سنجی مردم قدیم انگوون، دیشو که برابر بیده با چل و پنج تُوُسّون، "ستاره خنیک" زده و خوش خوش اَ گرموی تُوُسّون کم میشه و هَوُو خنیک تر میشه. بچه که بیدیم خیلی اَ بزرگترامون میشنفتیم که میگفتن :"ستاره خنیک زِ " ستاره پر نوری که اسم های دیه ای هم داره: شباهنگ، کاروان کش و شعرای یمانی.

ثبت سنجابک درختی در منطقه کوه قبله (کوه پویینی)توسط من و دوست عزیزم، محمد امین کریمی

ثبت گونه های مهم پستانداران ایران

Records of important mammal species of Iran

ثبت سنجابک درختی در پاسارگاد در مرداد 1399

Record of Forest Dormouse in Pasargad in July 2020

 

خلاصه اطلاعات این ثبت:

نوع اهمیت گونه: پراکنش جدید

گونه: سنجابک درختی Dryomys nitedula

تعداد این پستاندار: یک فرد

محل مشاهده: کوه سیاه، پاسارگاد

استان: فارس

دوره مشاهدات: 3 مرداد 1399

مشاهده کنندگان: آقایان محمدامین کریمی و حجت هاشمی

توضیحات: گونه جدید برای این ناحیه

Type of important species: Distribution

Species: Forest Dormouse Dryomys nitedula

No. of individuals: one individual

Place of observation: Kuh-Siah, Pasargad

Province: Esfahan

Period of observations: 24 July 2020

Observers: MohammadAmin Karimi & Hojat Hashemi

Remarks: New species for this area

میه ی بیریم سیُوک زدن؟

همه ی سرگرمیا و بازیای بچگیامون دَسِ جمعی بی. بازی تاکّ تَهنِی نداشتیم. ایه یکی هم پیدو میشو که داخُلِ جمع نمیشُ تو چیش میمُ.
 دم دمه ی تُوسّون که میشُ و امتحانِی خرداد که میدادیم بچه علیاوادی اونگو ا زندان آزاد شده ی . آخرین انتحان خود لقت میزدیم زیر کتابو و تو کوچه مدرسه ی کتاب بی که پرپر شده ی. تُوُسّونو میرفتیم مدرسه سنگیو و چن ساعتی زیر درختِی کاجو میشِسّیم تعریف میکردیم و گاه گمونی دیدم نیدم میکردیم و خود سنگ میزدیم شیشاشو میرختیم پویین. هام روزا تصمیم میگرفتیم تیر کمونی دُرُس کنیم و بیریم سیوک زدن.
قدیم درخت تیت تو باغو و اُوشا زیادتر بید و خوراک سیُوکام تیت بی. سیوکُ گله گله ا ری ای تیت میپریدن ری او تیت.اونگو هرچی علیاواد شهری تر میشه سیوکام بیشتر قهر میکنن.
یکی ا سرگرمیامونم سیوک زدن بی. بایه اول تیرکمون درست میکردیم. ارّه ی خشکاری بوامون ور میداشتیم میرفتیم زیر درختای اهر و نار دنبال خَچّه میگشتیم. خَچّا پنجی بی و هفتی. خچه پنجی کمتر گیر میمُ. خلاصه یه خچه ی میبریدیم و نوبت جیر میشُ. جیرو بایه ا تیوپ چرخ میبریدیم که لَسم تر بی و سنگ خود ضرب بیشتری در میرفت. تیوپ سیاه داشتیم و قرمز. جیر تیوپ قرمز لسم تر بی ولی مقاومت جیر تیوپ سیاهو نداشت و زیدتر میپوکید. تیوپی که جیر ازیش میبریدیم بایه دقت میکردی سالم باشه و ا یه جِیش جیر نَوُرّی که وصله خورده ی یو جیر ا تیوپی نَوُرّی که جیرو فِسّو بشه. ینی تیوپی که کانه بی و جیریش تو کشیدن اولی ا هم در میرَ.
جیر و خچه آماده شُ و نوبت هَمّونه میشُ. همونه قسمتی بی که سنگو میذاشتی داخلیش و پرتاب میکردی. زَوونِی یه کفش کانه ی- ترجیحا کفش چرمی - پیدو میکردیم و میوُرّیدیمیش و اَنّازه ی یه همونه ازیش در میووردیم و دو طرفیشو سیلاخ میکردیم و جیرو ا سیلاخو رد میکردیم و محکم میوَسّیمیش و پیش به سوی سیوک زدن.
ظهرُ سیوکُ گله گله میمدن ری تیتُّ.سه چارتِی میرفتیم زیر تیتُّ کمین میزدیم.  تُخارون در نم مه. فقط صِدِی او قناتی که ا جوق بغلی مون رد میشُ میمُ  و گاهی صِدِی پِرت پِرت بال پروانا که ری پِدِنِی لو جوق نِشِسّیدن و خود هم جریشون شده ی. تو کرزه زیر رُزُ خودونو پَنهون کردیدیم و سنگی هم آماده هیشتیدیم تو هَمّونه و لِی پِنجامون جابجاش میکردیم تُ سیوک بیات. گاهی یه سیوک تاک پیش نوکی میمُ میشِس و مُنُ که میدید غربت بازی در میوُرد و در میرَ. هام لحظه ی که داشتیم نا امید میشدیم و حرف اَ ای بی که پُشیم بیریم دم آسیو مَلَّ یُوکی فِرِّه ی گله ی سیوکی میمُ که میشِسّن ری تیتّو. همه ی ذُق میکردیم و دل تو دلون نَوی. هر کی یکیشو نوشونه میگِرُ. یکی اَ چیشامونو میوَسّیم تُ بختر بشه نوشونه بیگیری. زَوونون میذاشتیم لی دَنّونون و جیرو تُ جِی که قوه داشتیم میکشیدیم و همی که میمَمدیم سنگو ول کنیم دو تُّ باغ پُین تر یه موتور صدی هندل میزه و یَی قاااااره ی میداد که اُنچه سیوک بی فرار میکرد🤣🤣

بادوم تکوندن

بوو جون اُمرو رفتم تو باغ بادون درشت دَنّه ي كوچه ایو رسیده.
خبر کوتاه بود وجانکاه 😃😃 ای خبرو که بوات میداد دیه کارت در اومده ی . تا یه دهه پیشتر قبل خشکه سالیو بادوما اقذه میگرفت که عاجز میشدیم. خدا خدا میکردیم یه سال بادوما نگیره.یه ماه بیس روز بایه میرفتی بادون تکوندن.
مرداد که از راه میرسید؛ کووار بادوم هم همپاش میمُ. 
صب گا دارک بادومی ا سَفق انباري ور میداشتیم و خود موتور راهی باغ میشدیم. در اوشه رو که واز میکردی  چیشت میخورد اَ اُو قنات. اول صبحي دل آدم صفا پیدو میکه میشُ مُثِ اُينه. يكيو میدیدی که نون سنگک ا خدا بیامرز امیر نونوُ اِسّديد و سلام و صبح بخیری میکرد و نون داغ تعارفون میکرد. یکی دیگه هم شقه گوشت و کله پاچه ی تو دسيش بید و غرق افكار راهی خونه ش شده ی.
ناشتُ ترک موتور بوامون مینشستیم و ا راه بغل میرفتیم طرفه ي  باغ. ناشتی تو باغ میخوردیم. افتو تازه تیغ کشیده ی. يُوكي گله ی کُوكی میدیدی که ا ری او قنات فِرّي پرباز میکردن. بوام میگفت کُوك وختي اُو ميخوره سنگین میشه و نمتونه بپره و میشه بیگیریش. به همی نوم و نوشون هزار بار تو ایام بچه ی  هیشتیم دنبال کوکا و هیش وخت خدا هم نتونوسیم بیگیریمیشون😃 باد خنیکی ا تنگ ساتاواد میمُ و ا ري باغو رد ميشُ و میخورد صیرتون. پیچ و تُو کوچه باغا رو با قار قار و دیلاغ موتور صد و بیس و پنج یاماها رد میکردیم و بوي باغاي اُو خورده هوش ا كله ت ميپروند.  دم باغ موتورو که خاموش میکردی همه جا ساکت بی. تک و توکی صدای ترق و توروق دارک بادوم تکونا  و كولي بازي قلنجه سكوت صب گاهو میشکوند.
قلف باغو واز میکردیم و بسم الله گویان داخُل باغ میشدیم و میرفتیم سمت بادون درشتو. سنگ کله ی حرضت عباسو با احترام میذاشتیم کنار و میرفتیم تال بادوم. دارک اولی که میزدم همساده جار میزه " هوی همساده! آوادی! خودتی؟!" بوام هم با سلام و صب بخیر جانانه ای اعلام حضور میکرد. 
بعضی بادوما پیش رس تر بید و به قولا زیاده رس میشد و خوش تک بی و یه دارکی که میزدی شُرّه ميداد. بعضیاشم یا نیمه رس شده ی و یا بد تک بید و دارک که میزدی بادوما خود شاخه کنده میشدن میرختن پُ.
بادوماي بزرگ تر یا پیره بادوما خیلی پاشت داشت. عینه ای حواست نبید شاخه ي زیر پات که کرم خورده ی و  پیک شده ی خرد میشد و ا طاق آسمون پهن میشدی کف کرزه. ا بسکی بادوما میگرفت بری تکوندن  -مخصوصا بادومای بزرگتر - ننه مون یه کله پاچه ی هلومتی تو باغ میذاشت بار  و همه خواهر و برادرا و عروس و دومادا رو جمع میکرد دور هم و بادوم تکوندن بهونه ای میشد بری یه دورهمی خانوادگی و خاطرات شیرین اجاق و آتیش و مَلَّ كردن بچه ها تو او قنات (رقم سیداشومی )که ا باغ ما رد میشد.
 بادومو ا سر و كُپال که مینداختم(قسمت عمده بادوم رو که میتکوندم) بوام میگفت بوو جون بیو پویین ناشتی بخور. ا تال درخت میمدم پویین و چِي ناشتی میخوردیم و خَسّه ی که در ميكرديم دیه م میرفتم سراغ بادوم تکوندن. 
تا ساعت نه ، نه و نیم اوضاع خوب بی. هوا خنیک بید و افتو زور نشده ی . بعد ناشتی تال درخت که میرفتی اوضاع سخت میشد. افتو تیز شده ی و عرق شر و شر میرفت تو چیش آدم. گرد بادون هم میرخت تو جونت و الو میگروفتی. ما هم غرور نوجوونی و چارتا تعریفی که ا قوت بازومون ا بوامون فهمیدیدیم نمذاشت خم به ابرو بیاریم و کارمونو ادامه میدادیم و وختی ا درخت پویین میمدیم ا شون و کول افتیدیدیم و دسامون ا خودون نَوي.
تال درخت كه بيدي كل باغو زير پات بید. دید آتیشي که ننه مون راه آناخته ی مُث لاحافي ري باغو گیروفته ی و بو عطر دید کُنِّه ي رُزي مشام آدمو پر میکرد. صدای دارک قطع نمیشد. ا دیره ی و نازیکه ي فقط صدای دارک میمُ. ترسالي بي و باغا بركت داشت. گاهی ا دیره ی میر اُو همداد ميكرد كه : "هُ....ي بَرمِت برده بيو راسَه ش كُ .... بيو ... هُي ..... هُي .... بيو " . پُرِي وختام یکی که ته صدایی داشت میزه زیر آواز و صداش کل باغا رو میگروفت.
پاک تکون کردن بادون خیلی مهم بی. بوام اونگو شُين تک تک بادومای ول شده رو میدید و ا هامو پویین فرمون میداد و بایه تک تک بادونا رو تی بلندترین شاخه ها میتکوندی و بعد میومدی پویین.
ای قضیه تکوندن بادوم بی و جمع کردن بادوم هم حکایت عَلّاده ي داشت. هر کی یه کرزه ی دس میگروفت. همه بادوما رو بايه جمع ميكرديم و بادومایی که میرخت تو اشبار یا کِرّ
 ديوالا سخت تر بيد جمع كردنيش. بادوما شكل مشخصي داشت با بادومای باغ همساده فرق داشت. بوام همیشه میگفت بادومای باغ همساده که رخته ی پُ رو بریزین تو باغ خودشون و قاطی بادومای خودمون نکنین. مردم حلال و حروم میکردن و هرچی قاعده ی خودیشو داشت. تو کرزه ها که بادوم جمع میکردیم پخشه کورک بلالون میکرد. گاهی هم همیطو که بادوم جمع میکردیم دسمون دراز میکردیم و خوشه ی انگور کشمش بوناتی که تازه اُو افتیده ی میچیدیم و یه فیتیش میکردیم  و میخوردیم.
  بادوما رو یا تو باغ اشکله میکردیم یا میاوردیم خونه و سر فرصت تو خونه اشکله میکردیم. 
بادومای مُنَقُّ و پوس نازیکو نگه میداشتیم بری خورد و خوراک زمسّون خودون و بقیه رو میفُرُختیم به خدابیامرز حاج علی کلوسلی (حاصل پور) یا مشت علی نقی مش قدمعلی (اسماعیل پور).
بادوما دزد هم داشت ولی نه به شدت این روزا. بعد تکوندن بادوما هم، با همسن و سالامون میرفتیم پسکی. پسکی حس خوبی داشت. چون هرچی بادوم جمع میکردی دیه بری خودت بید و وقتی میفروختی پولش مال خودت میشد و حس استقلال میداد به ما تو دوران نوجوانی.
یه وقتی هم یکی ا رفیقای ما به جای پسکی ورداشت ما رو برد پیشکی😃😃. هف هشتا بيديم . صب گاه تال بادوم که رفتیم دو تا چوق که زدیم صاب باغ ا راه رسید. نفهمیدیم چطور ا او بلندی خودونو آناختیم پویین .قلبون تند تند میزه و تو کرزه پشته ها میدویدیم و دَسِ رُز خرد ميكرديم😅
اينا خاطرات بادوم تکوندن نسل ما ( دهه شصت) بی. قطعا قدیمی ترهای گروه خاطرات ناب تر و شیرین تری دارن 🌷