نواهای کهن : ترانه عاشقانه

تو که راه مي روي وِيسيدنت[1] چه

 

 تو که گپ مي زني خنديدنت چه؟

 

تو که با مه[2] سر و کاري نداري

 

   نگاه از زير مژگون کردنت چه؟

---

[1] Vey – sēd - anایستادن

[2] meمن

فراموشی گناه ماست

تا همین چند دهه ی گذشته و پیش از ورود مدرنیته به ایران و متعاقب آن به آبادی های کوچک تری همچون علی آباد، خرده فرهنگ های فراوانی به دور از سلطه ی فرهنگ رسمی و غالب دیکته شده از پایتخت، در گوشه و کنار ایران زمین به حیات خود ادامه می دادند و با خرده فرهنگ های همجوار خود مشغول به داد و ستد فرهنگی بودند.

زبان ها، لهجه ها و گویش ها نیز – به عنوان جزیی اساسی و بنیادین از هر خرده فرهنگ و شاید شاخص ترین جزء آن – در کنار پاسداشت میراث پیشین خود، همواره در حال نوزایی و رویش های تازه بود.

مردمان علی آباد در همزیستی با طبیعت و همگام با روابط اقتصادی و اجتماعی درونی خود یا آبادی های مجاور، نظام واژگانی و صرفی و نحوی خاص خود را داشت؛ که امروزه بخش زیادی از آن در سایه ی فرهنگ غالب – که توسط رسانه ها پشتیبانی می شود – به تند باد فراموشی سپرده شده و یا در حال فراموشی است؛ به نحوی که رویش نسل های تازه و ریزش فرهنگی ، نسبتی معکوس و با شیبی تند تر در سالیان اخیر یافته است.

امروزه اگر از یک نوجوان دهه ی هفتادی علی آباد و یا یک نونهال دهه ی هشتادی – که تنها حلقه ی اتصالش به زنجیره ی خرده فرهنگ علی آبادی، زایش پدر و مادرش در علی آباد است و خودش در شیراز یا تهران و ... به دنیا آمده – بپرسیم که فی المثل معنای واژه ی « آرک »[1] چیست به احتمال زیاد نمی داند و و یا اگر بپرسی مراحل پخت شیره ی انگور یا بافت یک فرش دست بافت از آغاز تا پایان چیست؛ شاید نداند و یا  به صورت ناقص اطلاعاتی داشته باشد.

بخشی از این فراموشی ها به علت دگرگونی بنیادین شیوه ی زندگی،  ناگزیر بوده است. مثلا شیوه ی کشاورزی به گونه ای دستخوش تحول شده که دیگر خبری از گاو آهن و خیش کردن به کمک نیروی گاو و خر و خرمن کوبی به کمک « تاله کش » [2]  نیست و یا این مساله که بعد از خرمن کوبی برای باد دادن خرمن ممکن بوده چند روز باد نوزد و رعیت ها می بایست منتظر وزیدن باد بمانند تا بتوانند « باد اُوسین »[3] کنند؛ برای نسل جدید آشنا به کمباین قابل درک نیست.

با قسمت های گفته شده کاری نداریم؛ اما بخش هایی از خرده فرهنگ کهن و پیشینه دار علی آبادی که توانسته است خود را با جهان و پدیده های مدرن تطابق دهد و تا امروز دوام بیاورد چرا در حال فراموشی است؟ مثلا ساختار کرشک[4] - که چندین هزارسال میراث فرهنگی ما را از دل اعصار و قرون به دنبال کشیده و به دست ما رسیده – فقط و فقط به دلیل سهل انگاری ما در قالب کمبود حمایت های فرهنگی دولت و نهادهای محلی؛ پا نگرفتن سازمان های مردم نهاد و گرفتاری های روزمره ی مردمان اقتصاد زده: مردمی که کتاب نمی خوانند و عادت به مستند کردن داشته های خود ندارند و ... در حال فراموشی است.

برای یاد آوری این میراث فرهنگی و گنجینه ی زبانی در حال فراموشی و بعضا فراموش شده؛ در زیر تنها به شاخه ای کوچک از این نظام گسترده؛ یعنی « نام های برخی حیوانات در لهجه ی علی آبادی » اشاره می کنم.

العاقل بالاشاره!

 

برابر واژگان در لهجه ی علی آبادی	واژگان در زبان معیار	ردیف
Tūre توره	شغال	1
Sag – tūreسگ – توره	روباه	2
Sag – kolسگ – کُل : سگِ دم کوتاه	کفتار	3
Zezz- ūزِزّو	خار پشت	4
Čūle چوله	جوجه تیغی	5
Kale – poštکله پشت	لاک پشت	6
Dom – be – kūlدم به کول	عقرب	7
Boz – makبز مک	سوسمار	8
Kerenjālکِرِنجال	خرچنگ	9
Mār – mālūskمارمالوسک	مارمولک خانگی	10
Kow – kareکُوکَره	بلدرچین	11
Kolkoleytēnکُل کُلِیتین	چکاوک کاکلی	12
Tēsk / tēreneskتیسک / تیرِنِسک	؟	13
Benjبنج	زنبور	14
Tāqqe تاقّه	فاخته	15
Dāl دال	عقاب	16

 

---

[1] ārk: کام، سقف دهان

[2] Tāl- e – kašصفحه ای مستطیل شکل که از کنار هم قرار دادن و پیوستن چوبهای درخت به چوق درست می شد و مساحت آن به یک متر مربع یا بیشتر می رسید و در فصل بردشات گندم و جو و خرمن کوبی یک سر آن را به گاو یا خر می بستند و بر روی صفحه ی چوبین هم یک نفر می ایستاد و گاو گرداگرد خرمن میچرخید و این صفحه بر روی خوشه ها کشیه می شد و به این وسیله بخشی از عملیات خرمن کوبی انجام می شد.

[3] Bād – owsēnترکیب باد به اضافه ی اُوسین. اوسین وسیله ای است همانند بیل که یک دسته ی چوبی آن به چهار شعبه ی فلزی ی نوک تیز متصل می شود و از آن برای باد دادن خرمن های کوبیده شده و یا بار کردن کاه و کلش استفاده می شود

[4] Koroškچرخشت، حوضچه ی فشردن آب انگور و پختن آن و تولید شیره ی انگور یا دوشاب